Hüzünlü bir yol öyküsü: 'Sessiz Umutlar'

Modern kent, bizi birbirimize en çok yaklaştıran ama ruhsal açıdan da en fazla uzaklaştıran tuhaf bir paradoks. Georg Simmel'in o meşhur "bıkkın metropol insanı", her sabah tanımadığı yüzlerin arasından geçerken aslında birer "yabancı" olarak kalmanın özgürlüğünü ve ağırlığını da taşır. Kalabalığın içindeki bu zorunlu kayıtsızlık bireyin hayatta kalma mekanizmasıdır, ancak bu kalkan, bizi birbirimize bağlayan o kadim damarları da gitgide inceltir. Tam da burada, modern birey için "arafta kalma" hali başlar; o ruh, ne tam olarak terk edilen geçmişin sıcaklığına aittir, ne de adımladığı o yabancı kentin soğuk yüzüne. Bu, iki dünya arasında asılı kalmanın, aidiyetsizliğin yarattığı tekinsiz boşluktur.

Leyla Dinç'in, geçtiğimiz günlerde yayımlanan ilk romanı Sessiz Umutlar, tam da Simmel'in tarif ettiği bu zihinsel mesafenin ortasında başlar. Karakterlerin birbirine olan uzaklığı kilometrelerle ölçülemez, daha çok modernitenin "akışkan" doğasıyla belirlenir. Yirmi yıl sonra aniden beliren bir çocukluk arkadaşı artık bir "yakın" değil, "bağ kurma ve bağ koparma" hızına kapılmış bir hayalettir. Bu noktada metin, bizi şu soruyla baş başa bırakır: Herkesin birbirine bu kadar yabancılaştığı bir çağda, dostluk bir imkân mıdır, yoksa sadece nostaljik bir şey mi? Yine de bu karanlık ve bıkkın tablonun içinde bir "çatlak" vardır. Ernst Bloch'un işaret ettiği o "henüz-olmayan" umut, tam da bu yabancılaşmanın bittiği, tanımadığımız bir elin uzattığı bir bardak çayın buğusunda gizlidir.

Sessiz Umutlar, bizi arafta kalmış bir yabancılıktan çıkarıp belirsizliğin içindeki o küçük ama "mümkün" olan mucizeye taşırken, aslında edebiyatın, hayatın parçalanmış gerçekliğini onarmaya çalışan son sığınağı olduğunu da hatırlatır.

'Bağ kurma' korkusu ve 'bağ koparma' kolaylığı

Sessiz Umutlar'daki anlatının çarpıcılığı, daha giriş bölümünde bile kendini hissettirir. Ana karakter Ela'nın çocukluk arkadaşı Nermin'in yirmi yıl sonra birdenbire ortaya çıkıp aynı hızla yok oluvermesi, roman boyunca karşılaşacağımız sarsıcı olayların âdeta ilk işaretidir. Kitabı okurken, "Burada yazar, Bauman'ın Akışkan Modernite'sine gönderme yapıyor olabilir mi," diye düşünmeden edemedim. Çünkü tıpkı Bauman'ın, günümüz dünyasındaki modern bireyin "bağ kurma" korkusu ve "bağ koparma" kolaylığından bahsederken temellendirdiği, ilişkilerin artık birer "mülkiyet" değil, istenildiği an vazgeçilebilecek birer "tüketim nesnesi" haline geldiği saptamasına benzer şekilde, romanda da anlam yitimi ve yıkıcılığa yol açacak olan Nermin'in varlığı ile yokluğuna neredeyse aynı zaman diliminde rast geliriz.1

Bu durum bize, dostluğun bazen bir "karşılama"dan ziyade bir "vazgeçiş"; yakınlık ve ihanet motiflerinin kimi hallerde iç içe geçebilecek bir olgu olabileceğini de tanıtlıyor gibi.

Romanı dikkatle okuyan birisi, şunu hemen anlar: Nermin, bir aynadır aslında; Ela'nın o aynada gördüğü, ötekinin sadakatinden çok, insanın bir başka insana ne denli kolay "yabancılaşabileceği"nin tipik örneğidir. Bu anlamsız kopuş, modern insanın bağ kurma yetisindeki o derin çatlağı sembolize ediyor sanki.

Yabancı bir kentte kaybolmak

Simmel'in Modern Kültürde Çatışma kitabında altını çizdiği kent yalnızlığı, bireyin kendini korumak için geliştirdiği zihinsel mesafedir. Bu bağlamda karakterin "yabancılığı" sadece mekânsal bir kopuş anlamına gelmez; aynı zamanda bireyin kalabalık içindeki nesnel ve özgür konumuna da karşılık gelir. 2

Ela'nın hiç bilmediği bir şehirde tanımadığı insanların kapısını çalması, metnin atmosferini tekinsiz bir belirsizliğe sürükler. Kent, burada yalnızca bir dekor olmasa gerektir; kayboluşun, yalnızlığın ve yabancılığın ete kemiğe bürünmüş halidir. Bilinmeyen bir "yer"de ağırlanmak, hem büyük bir savunmasızlık, hem de müthiş bir belirsizliktir. Bu "yurtsuzluk" hali, bir biçimiyle bireyin tüm etiketlerinden sıyrılıp sadece "kendisi" olarak kalmaya zorlandığı andır. Öyle ki, yabancı bir kapının eşiğinde durmak, aslında kendi iç dünyamızdaki o meçhul odalara girmeye çalışmamız anlamına da gelir.

'Henüz olmayan'dan 'olabilecek olan'a

Ancak, metindeki belirsizliğin ve yıkımın içinden süzülen dostluklar, Bloch'un felsefesinde statik bir iyimserlikten ziyade, karanlıkta saklı olan "Henüz-Olmayan" ve "Nesnel-Gerçek İmkân" kavramlarına denk düşer. Karakterlerin kurduğu bu bağlar, umudu bir söylem değil, hayatın çatlaklarında beliren henüz-gerçekleşmemiş bir potansiyel olarak somutlaştırır. 3

Sessiz Umutlar'daki olay örgüsünü dikkatle takip ettiğimizde görürüz ki, roman, bizi bu yabancılığın içinde bir başına bırakıp çaresizliğin içine atmaz; aksine sayısız belirsizliğin içinden süzülen yeni arkadaşlıklar ve dostluklar aracılığıyla umudun en saf haline dönüşür. Tanışıklığın getirdiği o güvenli limandan çıkıp bilinmezliğin ortasında kurulan bu yeni bağlar, her türlü yıkıma rağmen insanın kendini yeniden "inşa etme" yetisini gösterir. Maide Teyze veya onun genç kızı Semra ile kurulan o sessiz köprüler, bir kez daha hepimize, umudun söylemler ve anlatılardan çok, yabancı insanlarla aynı sofrada buluşabilmekte saklı olduğunu kanıtlar.

Sessiz Umutlar, sonunda bize şunu söyler: En koyu belirsizlik, aslında en büyük mucizelerin yatağıdır.

 

Dipnotlar

1 Bauman, Z. (2018). Akışkan Modernite, çev. Sinan Okan Çavuş, Can Yayınları, 2018, 3. Basım. Nermin’in 20 yıl sonra ansızın gelip hiçbir açıklama yapmadan gitmesi, Bauman'ın tarif ettiği bu "bağlılık içermeyen birliktelikler" kavramına ve akışkan ilişkilerdeki bağ kurma/bağ koparma hızına kusursuz bir örnektir.
2 Simmel, G. (2015). Modern Kültürde Çatışma, çev. Tanıl Bora vd., İletişim Yayınları, 10. Baskı. Ela'nın hiç bilmediği bir kentte, tanımadığı insanların evindeki varoluşu, Simmel'in metropol insanı için tanımladığı "bıkkınlık", "kayıtsızlık" ve "mesafelilik" kavramları üzerinden okunursa daha anlaşılır hale gelir.
3 Bloch, E. (2007). Umut İlkesi, Cilt 1, çev. Tanıl Bora, İletişim Yayınları.

Ayhan Şahin



Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Ekmek Kavgası / Orhan Kemal

Resim
Sabah, öğle, akşam karavanalarından artan yemeklerin döküldüğü toprak, kalın ve besili solucanların hazla kıvrıldığı zifirden bir bulamaç halindeydi. Yalınayak çocuklarla ihtiyar kocakarılar, paslı teneke kutuları ağız ağıza dolu, uzaklaşırlarken, erkek köpekler sıhhatten gerilmiş karınlarını güneşe devirip uyuklarlar, sarkık memeli dişiler de, peşlerinden tonton enikleriyle dolaşırlardı. Daha sonra meydan karga sürülerine kalırdı. Simsiyah kanatlarında mavi ışıltılarla kargalar “Gaak, Gaak!” diye sekerek karınlarını doyururlarken, yırtıcı kuşlar geniş kanatlariyle havada daireler çizmeğe başlayınca, karga sürülerinde ürkeklik artardı. Arada, yırtıcı kuşlardan birisi, tam tepede, asılı gibi durur durur, sonra birdenbire, şimşek hızıyla toprağa iner, gagasında kalın bir solucanla tekrar havalanırdı. Gün geldi, Alay, memleketin güvenliğini daha iyi sağlayabileceği, daha önemli bir mevkie kalktı, yerini bir “Oto bölüğü” aldı... Mutfakta karavana kaynıyordu. Lakin Alay zamanındaki b...
Read more »

Kadınları gururlandıran bir yazar, çarpıcı bir oyun

Resim
Havalar serin bu aralar, mevzular da derin haliyle. Yaralı bir kitle olarak Türkiye'de yaşamaya çalışırken, hastalıklar, salgınlar, hatta bunlardan daha ciddi mevzular olan kaprislerle baş etmek zorundayız. Türlü egolara müstesna bir nezaketle ehemmiyet ederken, düşük moralimizi de yerle bir eden zalim insanları duymazdan gelmeye çalışıyoruz. Acaba Avrupa'da bunu yenecek bir tedavi yöntemi geliştirildi mi? Malum, "ülkemize her şey geç gelir". Kırıkkale'ye ise daha geç geleceği konusunda eminim. Hal böyle olunca çeşitli aktivitelerle ruhumuzu doyurmak istediğimizden, Suat Derviş'in romanından aynı adla uyarlanan 'Fosforlu Cevriye' müzikaline gitmeyi planlıyorum arkadaşımla. Murat arıyor ve müzikal için WhatsApp'tan gönderdiği fotoğraftan boş koltuklardan ikisini seçmemi istiyor. 'Kadın kısmısı' olarak 'ne kadar da ince bir hareket' diye düşünmem gerekirken, balkondaki ön koltukları seçtiğimi söylüyorum, fakat sahnenin konumunu ve...
Read more »

El-Veda | Deneme

Resim
Bu hastalıktan kurtulmak istiyorsam eğer, önce hasta olduğumun farkına varmalıymışım. Sen onu görmezden geldin diye küsüp gitmiyormuş çünkü. Korkunç bir reçete, ama belki de kesip atmam bile gerekebilirmiş. Sana uzanan elimi, seni düşünen zihnimi, sana attığım her adımı kabullenip ruhuna karışan ruhumdan vazgeçmem gerekebilirmiş. "Olsun," diyorum, "Onsuz da olsun," diyorum. Ben, sonunu ezberlediğim bu savaştan çekiliyorum. Senden aşkı beklemek ne hoş, ne gereksiz bir çabaymış. Ama anladım ki ben, bu müebbetin yâreni değilim. Zaten sayılı günün de çok çabuk geçtiği yok. Sensizliği saydığım günlerin yirmi dört saat olmadığına yemin edebilirim. Sevdiğim; gözlerimin içine bakarken bile görmedin beni. Sana gelişim gibi ani gidiyorum bu satırlarda şimdi. Kendime olan saygımı yitirmemek için gidiyorum, sanki kendimi yitirmemiş gibi... Merve Dede
Read more »

Sınırda | Deneme

Resim
Tel örgüler ardındaki arazide gün devriliyor. Suskunluğa gömülmüş kıraç tepelerde karanlık, tülden bozma bir yalnızlık gibi usul usul iniyor. Ve Erbil’de akşam oluyor. Sınırdayız. Dağların ve gökyüzüne yükselen dumanların üzerinden geçiyor helikopterler. Skorsky’ler, F-16’lar, AVACS’lar. Tanklar, uçaklar, zırhlılar... ve tel örgüler ardındaki kamyonlar. Yığınaklar ve karakollar. Üniformalı adamlar ve poşulu saldırganlar. Silahlar, telsizler, gece görüş dürbünleri. Sınırdayız. Bölünmekle birleşmek arasında kaldık, öldürmekle yaşatmak arasında; sevmekle sevmemek, gitmekle kalmak, savaşla barış arasında. Sınırda. Gün, hüzünlü bir şarkının her yeri ve her şeyi kaplayışı gibi ağır ağır devriliyor Resulayn’da. Habur’da tedirgin bir bekleyiş içinde kamyonlar. Süleymaniye’de akşam oluyor. Ve Hakkari’ye hüzün çöküyor. Çocuklar kilometrelerce yol yürüyüp ‘oyun oynar’ gibi mayınlar arasından geçiyor ve okula gidiyor. Sınırdayız ve sınırları ihlal etmekten ç...
Read more »

Bir şair gibi belki, ama bir ressam gibi değil | John Berger

Resim
Güneşte çimenlere uzanmışsınız. Üstünüzde bir kayın ağacı. Hafif bir rüzgâr ince dalları sallıyor, yaprakları kıpırdatıyor. Uzaktan yaprakların bu sabit hareketi, ağacın yeşil fonunun önünde yeşil bir kar yağıyormuş hissini veriyor, tıpkı bir zamanlar gri sinema perdesi önünde gümüşi bir kar yağıyormuş hissine kapıldığımız gibi. Yarı kapalı gözlerle yukarı bakıyorsunuz. Yarı kapalı, çünkü dikkatle bakıyorsunuz. Bir dal diğerlerinden daha uzun. Üzerindeki yaprakları saymak olanaksız. Bu yaprakların hem arasında hem çevresinde gördüğünüz mavi gökyüzü, kelimelerin harflerinin arasından görünen kâğıdın beyazlığına benziyor. Gök fonunun önünde gördüğünüz yaprakların dağılımı hiç de gelişigüzele benzemiyor. Acaba bu yaprakların sıralanışı bir kitaptaki harflerin ve kelimelerin sıralanışı gibi açıklanabilir mi diye düşündüğünüzü fark ediyorsunuz. Sonra tıpkı iyi bir öğretmen gibi, karışık kafanızı yönlendiren bir imge keşfediyorsunuz. Her şey -diyorsunuz kendi kendinize- var olabilmek içi...
Read more »

Kadınlar ve toplumsal kalıplar | Deneme

Resim
Öfke, hiçbir zaman bir kadını öldürmenin sebebi olamaz, olmamalı! Hiçbir kadın boşandığı eşi, sevgilisi, babası, evladı veya yakını tarafından, şiddeti ve öldürülmeyi hak etmez. "Erkektir yapar," gibi basmakalıp ifadeleri, cahil zihniyetleri reddetmeliyiz. Değiştirmemiz lazım bu kafa yapısını; "Göster oğlum amcalara pipiyi," cümlesiyle bir nesli büyütmemeliyiz mesela, "Erkektir o, karışma sen! Ne yaparsa yapsın," gibi söylemleri silmeliyiz beyinlerimizden. Hiçbir çocuk cinsiyet farklılığından dolayı ayrıcalıklı olmamalı. Karşı cinsi kendinden aşağıda göstererek büyütülmemeli çocuklar. Önce insan olmayı aşılamak gerek zihinlere.  Belirli kalıpları yıkmalı, kadınları yok sayan ezbere düşünceleri uygulamaktan vazgeçilmeli artık. Kızlar oyuncak arabalarla oynayarak büyüyebilir, erkekler temizlik yapabilir, mutfağa girebilir. "Hangi kızı beğendin, söyle onu alayım sana," cümlesi ne iğrenç bir cümledir! "Sen otur, karın getirir çayları, ben sen...
Read more »

Aynalar ve biz | Deneme

Resim
Aynada kendinize bakmadan geçirdiğiniz bir gününüzü hatırlıyor musunuz? Aklınıza gelmedi değil mi? Rutinleşmiş davranışlarımız içerisinde, bu tür hareketleri yapmadığımız zamanları hatırlamıyoruz, hatırlamakta güçlü çekiyoruz. Bir şeylere alıştıktan sonra nasıl o eylemleri gerçekleştirmediğimizde yokluğunu hissediyor ve sürekli bunu hatırlıyorsak, bizim için rutin olan ve ondan bir gün ayrılmamız gerekmeyeceği düşüncesiyle yaptığımız bu eylemleri gerçekleştirmediğimizi de hatırlamıyoruz. Bir gün göremeyebiliriz düşüncesinin farkında olmadığımız için ya da bilincinde olmadığımız için olabilir. O halde, kendimizi izlediğimiz ya da bir randevu için hazırladığımız bu aynaları neden sadece ‘geçici davranışlarımız’ için kullanıyoruz. Evet, arada sırada aynaların karşısında kendini sorgulamaktan bahsediyorum. Kendimizi aynaların karşısında nasıl sorgularız? Mesela, “Bugün bitirdiğin o kitabı okuması için en az üç kişi bulmalısın,” diyor muyuz? Topluma faydalı bireyler olmaya çalışırken bizi...
Read more »